Olieverf eigenschappen: dekking, kleuren en basispigmenten

De eigenschappen van olieverf bepalen hoe een kleur zich op je doek gedraagt: hoe goed ze dekt, of ze warm of koel oogt en welk pigment erin zit. Wie dat weet, kiest gerichter en mengt sneller de juiste tint. In dit artikel loop je de belangrijkste begrippen langs, van dekking en kleurtemperatuur tot de kleurencirkel en de pigmenten voor wit, zwart en grijs. Wil je eerst meer weten over de soorten en kwaliteitsklassen? Lees dan zo word je wegwijs in olieverf.

Olieverf eigenschappen: dekkende en transparante verf

Olieverven verschillen in de mate van dekking. Verf die als dekkend is aangeduid, bedekt het schildersdoek volledig. Verf die als halfdekkend of transparant is aangeduid, bedekt het schildersdoek (of de onderliggende verflaag) slechts gedeeltelijk.

De dekking staat aangegeven met een vierkantje:

• Een volledig gevuld vierkantje betekent dekkende verf.
• Een half gevuld vierkantje betekent halfdekkende verf.
• Een leeg vierkantje betekent transparante verf.

Meer over deze en andere aanduidingen lees je in wat de symbolen op verftubes betekenen.

Warme en koele kleuren

Rood, oranje en geel zijn warme kleuren; ze doen denken aan warme dingen zoals de zon of vuur.

Groen, blauw en paars zijn koele kleuren; ze doen denken aan koele dingen zoals de oceaan of nat gras.

De meeste kant-en-klare olieverven zijn geen zuivere kleuren, maar een mix van warme en koele tinten.

Bijvoorbeeld: cadmiumgeel is een warmer geel, omdat het een beetje oranje is, terwijl citroengeel een koeler geel is, omdat het een beetje groenachtig is. Geel is in principe altijd een warme kleur, maar sommige gele tinten zijn warmer dan andere.

Kleurencirkel: primaire kleuren

De basiskleuren (primaire kleuren) zijn:

• blauw
• rood
• geel

Een basiskleur is een kleur die je niet uit andere kleuren kunt mengen. Alle drie de primaire kleuren moet je dus gewoon aanschaffen.

Blauw pigment

Blauwe olieverf kan zijn:

• met een paarse ondertoon, zoals ultramarijnblauw;
• neutraal, zoals kobaltblauw;
• met een groene ondertoon, zoals pruisisch blauw.

Azuurblauw (hemelsblauw) is een mengsel van blauwe en witte pigmenten.

Rood pigment

Rood is een dominante kleur en wordt daarom gebruikt voor belangrijke verkeersborden. In het algemeen staat rood voor waarschuwing.

Omdat rood de aandacht van de kijker trekt, gebruik je het in een schilderij het best spaarzaam, vooral bij verre objecten, omdat het die optisch naar voren kan schuiven.

Roze is een mengsel van rode en witte pigmenten. Perzik is een mengsel van roze en een beetje geel.

Geel pigment

Geel is een lichte kleur die soms wordt gebruikt om andere kleuren op te helderen. Gele oker is een van de oeroude aardkleuren en heeft veel toepassingen.

Kleurencirkel: secundaire kleuren

Er zijn 3 secundaire kleuren: paars, groen en oranje. Met de 3 primaire kleuren kun je ze mengen:

• Blauw en rood mengen geeft paars.
• Blauw en geel mengen geeft groen.
• Rood en geel mengen geeft oranje.

Paars pigment

Paars is een mengsel van rood en blauw. Voor het mengen van paars zijn koele rode olieverven het best. Warme rode olieverven geven een bruinachtige of grijspaarse kleur.

Goed om te weten: paars kan er heel donker uitzien. Als je er een beetje wit aan toevoegt, lijkt het lichter.

Groen pigment

Groen is een mengsel van blauw en geel. Door zwart en geel te mengen ontstaat kakigroen.

Oranje pigment

Oranje is een mengsel van rood en geel. Oranje (en andere aardkleuren) gemengd met wit kan als basis voor huidtinten worden gebruikt.

Voor een minder verzadigd oranje voeg je een beetje van de tegenovergestelde kleur (blauw) aan het mengsel toe.

Kleuren met hoge verzadiging

In het dagelijks leven kom je enkele specifieke, kunstmatig geproduceerde kleuren tegen met een hoge verzadiging, oftewel een scherpe, rijke kleur.

In die gevallen is het niet mogelijk de kleur te mengen met andere tinten. De enige oplossing is een tube van precies die olieverf. Een breed palet aan tinten vind je ook in olieverfsets.

Deze specifieke kleuren kun je beschouwen als primaire kleuren, omdat je ze ook niet uit andere kleuren kunt maken.

Wit, zwart en grijs: de pigmenten in olieverf

Wit pigment

Wit pigment absorbeert geen enkele golflengte (kleur); het kaatst ze terug. Omdat alle andere kleuren bepaalde golflengten absorberen, kun je er geen wit mee mengen. Witte verf moet je dus kopen, want je maakt haar niet door andere pigmenten te mengen.

Wit is een belangrijke kleur en de belangrijkste kleur om alle andere kleuren op te lichten.

Zuiver wit is in de natuur zelden zichtbaar door reflecties en andere factoren. In de meeste gevallen gebruik je bij het schilderen het best geen puur wit (behalve voor lichtaccenten).

Er zijn drie witte basistinten, gebaseerd op titaan (PW6), zink (PW4) en flake:

• Titaan – dekkend wit, uitstekend geschikt om te bedekken en kleuren te mengen.
• Zink – halfdekkend, uitstekend geschikt voor glaceerlagen, meestal koel, afhankelijk van het merk.
• Flake – halfdekkend, uitstekend geschikt voor glaceerlagen, meestal warm, afhankelijk van het merk. Vervangt giftig loodwit.

Twijfel je tussen titaan en zink? Lees dan titaanwit of zinkwit: welke witte verf kies je?

Zwarte en grijze pigmenten

Zwart is de donkerste kleur. Het absorbeert alle golflengten. Er zijn veel manieren om zwart uit andere kleuren te maken.

Door de drie primaire kleuren in de juiste verhouding te mengen (meer blauw en rood, minder geel) krijg je een donkere, bijna zwarte tint. Het is alsof je een heel donker paars mengt en daarna een beetje van de tegenovergestelde kleur, geel, toevoegt.

De meeste bruine of oranje olieverven kun je met de meeste blauwe olieverven mengen tot verschillende zwarte tinten.

Grijs ontstaat door een beetje wit en zwart toe te voegen. Iets meer bruin geeft een warm grijs en iets meer blauw een koel grijs.

Tip: terwijl alle kleuren verschillende golflengten terugkaatsen, absorbeert zwart alles en kaatst het niets terug. In een schilderij kan het onnatuurlijk overkomen en de indruk wekken van een „gat” in de ruimte van het beeld.

De oplossing is om zwart uit andere kleuren te mengen en geen zwarte olieverf te kopen.

Het gebruik van zwarte verf bij het mengen van andere kleuren zorgt ervoor dat die kleuren minder duidelijk zijn en dus minder in het middelpunt van de aandacht staan.